Blik op ethiek

Vassily_Kandinsky,_1921_-_Segment_bleu
0 comments

De overorganisatie van ethiek

In mijn vorige blog besteedde ik aandacht aan mijn bedrijfsnaam: Blik op ethiek. Ik besloot mijn blog dat er veel organisaties inderdaad veelste weinig ‘aan ethiek doen’. In die zin dat er in veel organisaties te weinig ruimte en (vertraagde) tijd wordt genomen om de morele component van zakendoen te onderzoeken. In deze blog aandacht voor de ándere kant:  Als er dan al aandacht is voor deze ethische dimensie, wordt er in veel organisaties ook overgeorganiseerd.

Farmaceuten: code voor beter gedrag”
Zo kopte de Volkskrant op 17 september ‘18. De farmaceutische industrie ligt maatschappelijk onder vuur en de sector vindt zelf ook dat een ‘intrinsieke gedragsverandering’ nodig is. Vandaar dat de vereniging een ‘open, reflectieve houding’ wil stimuleren om te kijken naar de maatschappelijke verantwoordelijkheid van de sector. Hoe? Met een gedragscode. Deze beweging is een veelgemaakte beweging: de farmaceuten zijn niet de enige die hun heil zoeken in een gedragscode.

Ethiek als stoplicht?
Veel bedrijven, sectoren en beroepsverenigingen hebben een gedragscode of personeelshandboek. Bedrijven geven hiermee aan: zo gaan we hier met elkaar om. Hierin gaat men (vaak impliciet) uit van een bepaald mensbeeld en een bepaald idee van goed gedrag. Bij dit gedrag staan de stoplichten op groen, hier op oranje en met dit gedrag moet je per direct stoppen.

En hoe zit het ethiek,- dilemmatrainingen? Gaat het bij het bespreken van dilemma’s niet bijna altijd om het ‘oplossen’ van het dilemma. Hoe los je deze situatie op – in lijn met de gedragscode? Wat doen we in een dergelijke situatie? Veel ethiektrainingen richten zich dus ook op góéd gedrag: het bevragen en bespreken van fout gedrag, een bepaalde ‘foute’ situatie.

Reflectie als praktijk van vrijheid
Maar zorgt dit nu voor een daadwerkelijk moedige organisatie, met oog voor de morele component en de maatschappelijke verantwoordelijkheid?

Zijn de voornoemde trainingen en de geschreven gedragscodes niet ten diepste gericht op het disciplineren van werknemers: zo dienen we ons te gedragen? Gaan ze beide in wezen niet over het normaliseren en organiseren van goed gedrag, over de vraag wat ‘past’ binnen de organisatiecultuur?

Ze gaan over het creëren van een moraal, in plaats van het vrijmoedig bevragen van de bestaande morele standaarden. En dat terwijl de ethiek gaat over het bevragen van datgene wat als normaal wordt gezien, van datgene wat als goed wordt beschouwd. Essentieel is daarbij het daadwerkelijk toelaten van de vraag (zonder antwoord), het daadwerkelijk toelaten en hóren van een ander perspectief. Wellicht zelfs een perspectief dat haaks staat op de gedragscode… Het zoeken, eerder dan het vinden.

Ethiek werkt vanuit een praktijk van vrijheid, niet vanuit een praktijk van jezelf of de ander passend maken binnen de organisatie.

De organisatie van ethiek
Een gedragscode kan een goede eerste stap zijn om ruimte te geven aan ethische vraagstukken. Om vraagstukken aan het licht te brengen, om aan te geven dat het belangrijk is om te reflecteren op wat je in je dagelijkse werk doet. Het ontslaat iedereen in elk geval niet om bestaande praktijken te blijven bevragen. Voor goed handelen bestaat geen blauwdruk, wat goed is verschilt per context, per persoon, per beroep en per organisatie. Ethiek (als reflectie op de moraal) is voor mij een houding, en geen ding, geen rapportje, geen procedure, geen maandelijks uurtje ‘ethiek’.

Heb ik hiermee een pleidooi geschreven om het thema ethiek volledig los te laten in je organisatie? Expliciet niet: ethiek in organisatieverband zou zich moeten focussen op het aannemen en ontwikkelen van een socratische houding, het streven naar een functionele dialoog (in plaats van het ‘tegenover’ van een discussie), het proberen met elkaar in contact te komen op waarden niveau (en minder op het niveau van competenties en je rol binnen de organisatie) en oog te hebben voor het niet-weten. Al deze aspecten zorgen voor een klimaat waarin mensen een moedige, reflectieve houding kunnen ontwikkelen en oog hebben voor elkaar en zichzelf. Een organisatie die zich niet (alleen) richt op ‘effectief en winst’, maar zich (ook) richt op ‘mooi, goed en betekenisvol’.

Afbeelding: Wassily Kandinksy – The Bird

Comments are closed.